एक वर्षभित्र दिवङ्गत भएका आफन्तको सम्झनामा मनाइने गाईजात्रा आज काठमाडौं उपत्यकासहित विभिन्न ठाउँमा परम्परागत रूपमा मनाइँदैछ। गाई वा मानिसलाई गाईको प्रतीकका रूपमा सिँगारेर नगर परिक्रमा गराउने यो पर्व नेपाली समाजमा मृत्यु र शोकलाई सम्झने मात्र नभई दुःखलाई सामूहिक रूपमा बाँड्ने मौलिक सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा स्थापित छ। गाईजात्राका दिन दिवङ्गत आफन्तको सम्झनामा परिवारका सदस्यले गाईलाई सिँगारेर वा बालबालिकालाई गाईको स्वरूपमा सजाएर जात्रामा सहभागी गराउने गर्छन्। कतिपय ठाउँमा बाजागाजा, नाचगान र विभिन्न झाँकीसहित जात्रा निकालिन्छ। सडकमा निस्कने यस्ता समूहले शहरको वातावरणलाई उल्लासमय बनाउने भए पनि यसको मूल भाव भने दिवङ्गत आफन्तप्रतिको श्रद्धा र सम्झना नै हो।

गाईजात्रा विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकाको नेवार समुदायमा गहिरो सांस्कृतिक महत्व बोकेको पर्व हो। काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुरमा यसको आफ्नै मौलिक शैली र परम्परा देख्न पाइन्छ। उपत्यकाका पुराना बस्ती, चोक र गल्लीहरूमा जात्राका क्रममा देखिने सांस्कृतिक झाँकी तथा परम्परागत नाचले पर्वको रौनक थप्ने गर्छ। काठमाडौं उपत्यका ऐतिहासिक रूपमा नेवार कला, संस्कृति र परम्पराको महत्वपूर्ण केन्द्र रहँदै आएको छ।

शोकमा रहेका परिवारलाई समाजको साथ
गाईजात्राको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष मृतकको सम्झना र शोकमा रहेका परिवारलाई सामूहिक साथ दिनु हो। परिवारको सदस्य गुमाउँदा पीडा व्यक्तिगत हुन्छ, तर गाईजात्राले त्यही पीडालाई समुदायसँग बाँड्ने अवसर दिन्छ। गाईजात्राको उत्पत्तिसँग मल्लकालीन कथन जोडिएको पाइन्छ। प्रचलित मान्यताअनुसार राजा प्रताप मल्लकी रानी छोराको निधनपछि गहिरो शोकमा थिइन्। रानीको दुःख कम गराउन राजाले एक वर्षभित्र आफन्त गुमाएका परिवारलाई जात्रा निकालेर सहभागी हुन आग्रह गरेको र त्यस क्रममा अरू परिवारले पनि आफ्ना आफन्त गुमाएको देखेपछि रानीलाई आफ्नो दुःख एक्लो नभएको अनुभूति भएको बताइन्छ। यही घटनासँग गाईजात्राको परम्परालाई जोडेर हेर्ने गरिन्छ। त्यसैले गाईजात्रा केवल धार्मिक पर्व नभएर दुःखमा रहेका मानिसलाई समाजले साथ दिने परम्पराका रूपमा पनि बुझिन्छ। मृत्युलाई जीवनको स्वाभाविक सत्यका रूपमा स्वीकार गर्दै त्यसबाट उत्पन्न पीडालाई सहज बनाउने सामाजिक अभ्यासका रूपमा यसको महत्व अझ गहिरो देखिन्छ।

गाई र दिवङ्गत आत्मासँग जोडिएको विश्वास
हिन्दू धार्मिक परम्परामा गाईलाई पवित्र मानिन्छ। गाईजात्रामा गाईलाई सहभागी गराउनुको पछाडि दिवङ्गत व्यक्तिको आत्माको शान्ति र परलोक यात्रासँग सम्बन्धित धार्मिक विश्वास रहेको पाइन्छ। परम्पराअनुसार दिवङ्गत आफन्तको सम्झनामा गाई वा गाईको प्रतीक बनाएर नगर परिक्रमा गराउँदा मृतकको आत्माले शान्ति पाउने विश्वास गरिन्छ। यही धार्मिक आस्थाका कारण गाईजात्रा पुस्तौंदेखि निरन्तर चल्दै आएको छ। नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि गाईजात्रालाई अघिल्लो वर्ष दिवङ्गत भएका आफन्तको सम्झनामा मनाइने पर्वका रूपमा उल्लेख गरेको छ। पर्वमा बालबालिकालाई गाईका रूपमा सजाएर सडकमा निकाल्ने चलन रहेको बोर्डको विवरणमा उल्लेख छ।

हाँसो र व्यङ्ग्य पनि गाईजात्राकै विशेषता
गाईजात्रा दुःख सम्झने पर्व भए पनि यसमा हाँसो, रमाइलो र व्यङ्ग्यको विशेष स्थान छ। जात्राका क्रममा विभिन्न भेषभूषा लगाउने, मुखौटा प्रयोग गर्ने, नाचगान गर्ने तथा सामाजिक र राजनीतिक विषयमाथि व्यङ्ग्य गर्ने परम्परा पनि विकसित भएको छ। शोकको वातावरणबीच हाँसो र व्यङ्ग्यको प्रयोग पहिलो नजरमा विरोधाभासजस्तो लागे पनि गाईजात्राको सांस्कृतिक दर्शनसँग यसको गहिरो सम्बन्ध छ। दुःखलाई मनभित्र दबाएर राख्नुको सट्टा समाजसँग बाँड्ने र त्यसबाट केही सहज हुने वातावरण सिर्जना गर्नु यसको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष हो। यसै कारण गाईजात्रा नेपाली समाजमा मनोरञ्जनको पर्व मात्र नभई सामाजिक टिप्पणी गर्ने अवसरका रूपमा समेत परिचित छ। समयसँगै जात्रामा प्रस्तुत हुने व्यङ्ग्यका विषय परिवर्तन भए पनि समाजका विसंगति र कमजोरीमाथि प्रश्न उठाउने परम्परा भने कायमै छ।

पुस्तान्तरण हुँदै परम्परा
समय परिवर्तनसँगै गाईजात्रा मनाउने शैलीमा पनि परिवर्तन आएको छ। पहिले वास्तविक गाईलाई नगर परिक्रमा गराउने परम्परा बढी देखिए पनि अहिले मानिसलाई गाईका रूपमा सिँगार्ने, गाईको प्रतीक बनाउने र विभिन्न सांस्कृतिक झाँकी प्रस्तुत गर्ने चलन बढेको पाइन्छ। तर स्वरूपमा परिवर्तन आए पनि पर्वको मूल उद्देश्य भने उस्तै छ—दिवङ्गत आफन्तको सम्झना गर्नु, उनीहरूप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्नु र शोकमा रहेका परिवारलाई समाजको साथ दिनु। भक्तपुरमा गाईजात्रा अझ लामो र विविध सांस्कृतिक गतिविधिसहित मनाउने परम्परा रहेको नेपाल पर्यटन बोर्डले जनाएको छ। यसले गाईजात्रा एउटै दिनको धार्मिक कार्यक्रमभन्दा पनि स्थानीय संस्कृति, कला र सामाजिक जीवनसँग जोडिएको व्यापक पर्व भएको देखाउँछ।

संस्कृति जोगाउने जिम्मेवारी
गाईजात्रा जस्ता पर्व केवल पुरानो परम्परा दोहोर्‍याउने माध्यम मात्र होइनन्। यस्ता पर्वले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहास, संस्कृति र सामाजिक मूल्यसँग जोड्ने काम पनि गर्छन्। काठमाडौं उपत्यकाका पुराना शहरहरू आज पनि मल्लकालीन कला, वास्तुकला र सांस्कृतिक परम्पराका महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा परिचित छन्।

आधुनिक जीवनशैली र बदलिँदो सामाजिक परिवेशका कारण कतिपय मौलिक परम्परा हराउँदै जाने जोखिम भए पनि गाईजात्रामा युवा पुस्ताको सहभागिता बढाउन सके यसको सांस्कृतिक निरन्तरता कायम राख्न सकिन्छ।अन्ततः गाईजात्रा मृत्युको सम्झना गर्ने पर्व भए पनि यसले जीवनलाई बुझ्ने एउटा फरक सन्देश दिन्छ। आफ्ना प्रियजन गुमाउँदाको पीडालाई स्वीकार गर्दै समाजसँग बाँड्ने, एकअर्कालाई सान्त्वना दिने र दुःखबीच पनि जीवनलाई निरन्तरता दिने सन्देश गाईजात्राले बोकेको छ। त्यसैले गाईजात्रा केवल गाईको परिक्रमा वा सडकमा देखाइने झाँकीमा सीमित छैन। यो सम्झना, श्रद्धा, सहानुभूति, संस्कृति र सामाजिक एकताको पर्व हो—जसले पुस्तौंदेखि नेपाली समाजलाई आफ्नो दुःखसँग सामना गर्न सिकाउँदै आएको छ।